Prosty ketosłownik

Pewna kobieta, która nie mogła doszukać się różnicy pomiędzy dietą ketogenną a dietą ketogeniczną (tu zamieściłam rozwiązanie tej zagadki), próbując zgłębić w internecie wiedzę na temat różnicy między ketozą a kwasicą, pogubiła się w gąszczu „ketowyrazów”. Poprosiła mnie o ich wytłumaczenie, ale cytuję: „jak krowie na rowie” … hmm, nie wiem czy potrafię, bo w większości przypadków można przytoczyć jedynie definicję, ale spróbuję.

ALKOHOLOWA KWASICA KETONOWA

Rodzaj kwasicy ketonowej (nie mylić z ketozą!), najczęściej występujący u alkoholików będących w „ciągu alkoholowym”, których nagle z jakiegoś powodu zmuszono do zaprzestania picia. Może również wystąpić u osób pijących pierwszy raz i za dużo. W przypadku tej kwasicy, poziom cukru we krwi rzadko przekracza 250 mg/dl (14 mmol/l), jednak leczenie i tak odbywa się głównie na oddziale ratunkowym szpitala.

CIAŁA KETONOWE

Wspólna nazwa dla trzech związków chemicznych, posiadających grupę ketonową: kwasu betahydroksymasłowego, kwasu acetyloooctowego i acetonu. W organizmie człowieka związki te produkowane są bez przerwy (ketogeneza), głównie w wątrobie, podczas metabolizmu tłuszczów. W większych ilościach powstają w okresie niedoboru glukozy w organizmie (lub podczas głodówki, diety ketogennej, kwasicy ketonowej) i wykorzystywane są jako jej zamiennik. Z wątroby przedostają się do krwi, a jeżeli jest ich więcej to do moczu. Z osoczem krwi wędrują również do płuc, gdzie wydychany jest lotny aceton (zapach acetonu z ust jest jednym z objawów cukrzycy). Podczas głodówek, ciała ketonowe produkowane są z uwalnianych z tkanki tłuszczowej kwasów tłuszczowych i stanowią najważniejsze źródło energii dla organizmu.

Ciała ketonowe we krwi Podczas stosowania diety ketogennej ich stężenie jest wyższe od przyjętej normy i waha się od 2 do 6 mmol/l (norma to 0,2-0,6 mmol/l) , ale nie stanowią zagrożenia, natomiast chorzy na cukrzycę powinni kontrolować poziom ciał ketonowych niezależnie od sposobu żywienia, gdyż przy znacznym niedoborze insuliny w organizmie, może dojść do ketonemii, czyli podwyższonego poziomu ciał ketonowych, następnie kwasicy ketonowej (nie mylić z ketozą!) i śpiączki cukrzycowej, a w konsekwencji śmierci.

Ciała ketonowe w moczu. Prawidłowy wynik badania jest negatywny – brak ciał ketonowych w moczu. Jeżeli już są w moczu, ich poziom dzieli się na trzy kategorie: niski: < 20 mg/dl, średni: 20-40 mg/dl, wysoki: > 40 mg/dl. Niebezpieczne są średnie i duże ilości ciał ketonowych w moczu, jednak każdorazowo warto swój wynik skonsultować z lekarzem. Gdy w moczu ciała ketonowe obecne są w dużych ilościach, jego swoisty zapach może ulec zmianie na zapach „fermentujących jabłek” lub podobny „owocowy”.

Ciała ketonowe u zdrowego człowieka. W surowicy krwi zdrowego człowieka, podczas stosowania tradycyjnego, „normalnego odżywiania”, nie powinno się obserwować ciał ketonowych w ilości większej niż 0,2 mmola, natomiast w moczu nie powinno ich być wcale (wyjątek stanowić może ciąża i okres karmienia piersią oraz oczywiście dieta ketogenna). Ciekawostką jest, że neurony zużywają ciała ketonowe w znacznie większym stopniu niż glukozę, a betahydroksymaślan działa ochronnie na komórki nerwowe.

DIETA KETOGENNA

(lub ketogeniczna lub niskowęglowodanowa i wysokotłuszczowa)

Bardzo specyficzny sposób żywienia, dieta bazuje głównie na tłuszczach, do minimum ograniczając spożycie węglowodanów. W literaturze podaje się najczęściej następujące proporcje: 70-80% energii z tłuszczów, 10-15% energii z białek oraz 5-10% z węglowodanów, jednak efekt ketogenny (nie mylić z kwasicą!) można już osiągnąć przy 50% tłuszczów w diecie, 40-45% białka i 5-10% węglowodanów. Istnieją różne modyfikacje tego sposobu żywienia, nazywane dietą Wildera, Kwaśniewskiego czy Atkinsa. Dieta ketogenna prowadzi do zwiększenia stężenia ciał ketonowych we krwi powyżej normy fizjologicznej 0,2-0,6 mmol/l, do wartości od 2 do nawet 6 mmol/l, oraz ketonurii, czyli obecności ciał ketonowych w moczu. Takie stężenie ciał ketonowych u zdrowej osoby stosującej dietę ketogenną, bez cukrzycy czy niewydolności nerek, jest nieszkodliwe, nawet jeżeli utrzymuje się przez dłuższy czas. Poniżej ogólne porównanie norm dobowych oraz zasad zdrowego żywienia, zalecanych przez Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie (IZZ), z dietą ketogenną.

Zalecenia IZZ
dieta ketogenna
białko 10-15% 10-15%
węglowodany 50-70% 5-20%
tłuszcze 20-35% 70-80%
Spożywaj posiłki regularnie (4-5 posiłków, co 3-4 godziny). niekoniecznie, możliwy nawet Intermittent Fasting
Warzywa i owoce spożywaj jak najczęściej i w jak największej ilości, co najmniej połowę tego, co jesz. Pamiętaj o właściwych proporcjach: 3/4 warzywa i 1/4 owoce. ograniczenie spożycia warzyw do minimum, całkowita rezygnacja z owoców
Spożywaj produkty zbożowe, zwłaszcza pełnoziarniste. brak w diecie jakichkolwiek produktów zbożowych
Codziennie spożywaj co najmniej dwie duże szklanki mleka, mleko możesz je zastąpić jogurtem, kefirem i – częściowo – serem. brak w diecie mleka, gdyż zawiera dużo cukrów prostych, czasami można się pokusić na „bezlaktozowe”, ale tylko czasami
Ogranicz spożycie mięsa, zwłaszcza czerwonego i przetworzonych produktów mięsnych do 0,5 kg tygodniowo. Jedz ryby, nasiona roślin strączkowych i jaja. ilość mięsa w diecie ogranicza tylko zaplanowana ilość białka, a do spożycia preferowane są zwłaszcza tłuste mięsa, tłuste podroby, tłuste ryby i jaja, strączkowe wykluczone są z diety
Ograniczaj spożycie tłuszczów zwierzęcych, zastępuj je olejami roślinnymi. nie
Unikaj spożycia cukru i słodyczy, zastępuj je owocami i orzechami. zakaz spożywania cukru i słodyczy, ale nie zastępuje się ich owocami, orzechami można
Nie dosalaj potraw i kupuj produkty z niską zawartością soli, używaj ziół, mają cenne składniki i poprawiają smak. zgadza się
Pamiętaj o piciu wody, co najmniej 1,5 litra dziennie. zgadza się
Nie spożywaj alkoholu. zgadza się

KETOGENEZA

Ketogeneza jest to proces powstawania ciał ketonowych, czyli kwasu betahydroksymasłowego, kwasu acetooctowego i acetonu. Zachodzi w wątrobie, gdy w diecie występuje duża przewaga tłuszczów (i aminokwasów ketogennych) nad węglowodanami (i aminokwasami glukogennymi). Wszystkie ciała ketonowe z wątroby przedostają się do krwi i wykorzystywane są przez tkanki jako paliwo lub wydalane są do moczu. Aceton jest też wydychany. Wzrost produkcji ciał ketonowych występuje w czterech przypadkach (za drem Krzysztofem Michalakiem):

  • podczas głodówki – organizm zmuszony jest przejść na pozyskiwanie energii z triglicerydów odłożonych na zapas w tkance tłuszczowej. We krwi pojawia się duża ilość wolnych kwasów tłuszczowych. Część z nich jest pobierana bezpośrednio przez tkanki, większość jednak jest pobierana przez wątrobę, która zamienia je na ciała ketonowe. Te dopiero są zużywane przez tkanki obwodowe jako paliwo. Można więc powiedzieć, że w wątrobie dokonuje się większa część procesu cięcia kwasów tłuszczowych na kawałki dwuwęglowe, by następnie jako kawałki 4-węglowe (ketony) zostały rozprowadzone po organizmie.
  • podczas ograniczonego spożycia związków glukogennych (węglowodanów i aminokwasów glukogennych), niezależnie od ilości zjadanych tłuszczów. Gdy związków glukogennych jest zbyt mało, we krwi jest zbyt mało insuliny, która hamuje ketogenezę. Różnica w porównaniu ze stanem głodówki jest taka, że podczas głodówki spalane są tłuszcze pochodzące z tkanki tłuszczowej, a podczas diety wysokotłuszczowej, niskowęglowodanowej spalane są zarówno tłuszcze spożyte, jak i te z tkanki tłuszczowej. Tkanka tłuszczowa ulega na takiej diecie u większości ludzi rozkładowi ze względu na zbyt niski poziom insuliny, który już  nie jest w stanie pobudzać reakcji syntezy kwasów tłuszczowych. Równowaga pomiędzy syntezą a rozkładem triglicerydów w tkance tłuszczowej jest zachwiana na korzyść ich rozkładu. Innymi słowy, jeśli węglowodanów jest zbyt mało, większość ludzi chudnie, nawet jeśli będzie jeść dużo tłuszczu.
  • podczas „rozchwianej cukrzycy” – pojawiają się ciała ketonowe i to w ilości zagrażającej życiu. Rozchwiana cukrzyca, to stan, w którym w organizmie jest zbyt mało insuliny (typ I), bądź też w skutek rozwiniętej insulinooporności jej działanie jest zbyt słabe (typ II). Niedobór oddziaływania insuliny skutkuje nasileniem niepohamowanego rozkładu tkanki tłuszczowej z wytwarzaniem ciał ketonowych, a ciała ketonowe oddziałują na metabolizm glukozy w ten sposób, że hamują jej wchłanianie do komórek. Ma to swój fizjologiczny cel – oszczędzanie cukru w warunkach głodu. Ketony są zużywane jako paliwo, cukier natomiast nie może się dostać do komórki i jego poziom we krwi rośnie powyżej poziomu 250 mg/dl. W komórkach jednak bardzo go brakuje. Poziom kwasów ketonowych w rozchwianej cukrzycy jest na tyle wysoki, że dochodzi stopniowo do wyczerpania rezerwy zasadowej tkanek i rozwinięcia się kwasicy metabolicznej ketonowej (nie mylić z ketozą!)
  • dodatkowo można jeszcze wyróżnić jedną sytuację, w której we krwi przejściowo mogą pojawiać się ciała ketonowe. To stan, w którym ilość węglowodanów w diecie jest odpowiednia, jednak ilość spożytego tłuszczu jest zbyt duża. Sytuacja ta występuje rzadko i może pojawić się u ludzi bardzo szczupłych, czyli mających przewagę procesów katabolizmu nad anabolizmem. Jedynym sposobem na opanowanie tej sytuacji jest zmniejszenie spożycia tłuszczu, do poziomu gwarantującego nie rozpadanie się go na ciała ketonowe.

KETOKWASY

Inaczej hydroksykwasy. Grupa związków, które w swoim składzie zawierają zarówno grupę hydroksylową (OH), jak i karboksylową (COOH). Są często spotykane w produktach naturalnych, np. kwas jabłkowy w jabłkach czy kwas winowy w winie. Ketokwasem jest kwas acetylooctowy, betahydroksymasłowy, czyli dwa z trzech ciał ketonowych.

KETONEMIA

Zwiększone stężenie ciał ketonowych we krwi powyżej normy, za którą uważa się poziom od 0,2 do 0,6 mmol/l. Ketonemia u zdrowych osób stosujących dietę ketogenną waha się w granicach od 2 do 6 mmol/l.

KETON MALINOWY

Keton naturalnie występujący w owocach malin, jest organicznym związkiem chemicznym stosowanym głównie jako składnik aromatów spożywczych i do produkcji perfum. Może być również produkowany syntetycznie (tutaj karta charakterystyki produktuSigma-Aldrich Merck KGaA dla Polski). Reklamowany jest również i sprzedawany jako składnik suplementów wątpliwie odchudzających.

KETONURIA

Ketonuria jest to stan, w którym w moczu obserwuje się obecność ciał ketonowych. Ocena zagrożenia zdrowia w stosunku do ich poziomu zależy od kontekstu. Osoba zdrowa, odżywiająca się w sposób tradycyjny, w rubryce „ciała ketonowe” lub „ketony” na wyniku badań moczu powinna znaleźć informację: „nieobecne”. Ta sama osoba powinna się więc zaniepokoić w przypadku, gdy ciała ketonowe w moczu wykryto. Może to bowiem wskazywać np. na choroby nerek. Ciała ketonowe wykrywane są w moczu zdrowych osób stosujących dietę ketogenną  lub głodówkę oraz tych, które nie przyjmowały pokarmów od co najmniej 18 godzin. Niski poziom ciał ketonowych w moczu występuje niekiedy u zdrowych kobiet w ciąży. Jeżeli stwierdzimy obecność ketonów w moczu, a nie stosujemy diety ketogennej, uważając się przy tym za osoby zdrowe, powinniśmy ten fakt skonsultować z lekarzem.

Obecność ketonów w moczu można zaobserwować również w trakcie choroby, kiedy pacjent nie je przez kilka i dni wymiotuje. Jeżeli ketony w moczu znajdzie osoba z cukrzycą, powinna udać się do lekarza, a gdy jednocześnie zaobserwuje glikemię na poziomie powyżej 250 mg/l (lub 14 mmol/l), powinna natychmiast podać sobie korekcyjną dawkę insuliny i jak najszybciej udać się do lekarza.

Ketony w moczu osób będących na diecie ketogennej, są stanem niezagrażającym zdrowiu ani życiu, pod warunkiem, że został wywołany tylko stosowaniem diety, a nie jest skutkiem np. „rozchwianej” cukrzycy, alkoholizmu, ostrego przebiegu jakiejś choroby, rozległymi oparzeniami, gorączką, nadczynnością tarczycy czy wymiotami.

KETONY

Najprościej rzecz ujmując, jest to grupa związków chemicznych posiadających grupę karbonylową, zwaną ketonową C=O (podwójne wiązanie między atomem węgla i tlenu). Ogólny wzór ketonów: R2C=O, gdzie R2 oznacza dwie reszty węglowodorowe: alkilową lub arylową. Czy są obecne podczas diety ketogennej w naszym organizmie? Owszem – aceton, kwas acetylooctowy i kwas betahydroksymasłowy czyli wszystkie ciała ketonowe, które powstają podczas „rozpadu” tłuszczów zjadanych i tłuszczów pochodzących z naszej tkanki tłuszczowej. Warto zapamiętać te trzy związki.

KETOZA

(Nie mylić z kwasicą!) Można powiedzieć, że ketoza występuje w organizmie wtedy, gdy organizm czerpie energię z ciał ketonowych zamiast z glukozy. Ketoza jest adaptacją organizmu, pozwalającą w czasie głodu wydajnie korzystać ze zgromadzonych zapasów. W czasie długotrwałych braków pożywienia, ketony zmniejszają zapotrzebowanie na glukozę. Mniejsze zapotrzebowanie na glukozę powoduje wyhamowanie procesu glukoneogenezy, a to z kolei zmniejsza zapotrzebowanie na białko do produkcji glukozy. Dzięki temu organizm oszczędza mięśnie oraz inne tkanki i narządy. Podobny efekt można także osiągnąć przez zmniejszenie lub eliminację węglowodanów w pożywieniu jednocześnie ograniczając spożycie białka, zwiększając tym samym spożycie tłuszczów.

KETOZY

Węglowodany (cukry) proste zawierające grupę ketonową =CO, czasami nazywane są cukrami ketonowymi. Najbardziej znaną ketozą jest fruktoza, cukier owocowy występujący między innymi w owocach i miodzie, dwa razy słodszy od glukozy. Ketozą jest również ksyloza nazywana cukrem drzewnym, stosowana do produkcji lodów i słodyczy. Czy ketozy mają związek z dietą ketogenną? Tak, powinniśmy je omijać szerokim łukiem.

KWASICA KETONOWA

(Nie mylić z ketozą!) Nazywana jest również kwasicą cukrzycową lub ketokwasicą cukrzycową. Jest ostrym powikłaniem cukrzycy (każdego typu), stanowiącym bezpośrednie zagrożenie życie diabetyka. Do kwasicy dochodzi wskutek niedoboru insuliny lub insulinooporności i nadmiaru ciał ketonowych, co powoduje obniżenie pH krwi i płynów ustrojowych. Nieleczona kwasica ketonowa (nie mylić z ketozą!) doprowadza do śpiączki ketonowej i śmierci. Poziom glukozy we krwi powyżej 250 mg/dl (14mmol/l) może wskazywać na rozwijającą się kwasicę ketonową. Przy tak wysokim poziomie glikemii dobrze jest wykonać test na obecność ciał ketonowych w moczu, każdy diabetyk powinien mieć takie testy w swojej apteczce. Są również aparaty, które jednocześnie mierzą poziom glukozy oraz ciał ketonowych we krwi – gleukometry.

Jeżeli poziom glukozy we krwi wynosi powyżej 250 mg/dl i wykryjemy ciała ketonowe w moczu lub we krwi, lub też nie mamy możliwości sprawdzenia ich poziomu, aby nie doprowadzić do śpiączki ketonowej, należy jak najszybciej podać korekcyjną dawkę insuliny, wypić szklankę wody i zabierając butelkę wody ze sobą (aby uzupełniać płyny) udać się natychmiast do lekarza. Lekarz najprawdopodobniej wyśle nas do szpitala, gdzie dożylnie podadzą nam insulinę i roztwory elektrolitowe, czym uratują życie.

Pozostałe objawy kwasicy ketonowej (nie mylić z ketozą!): częste oddawanie dużych ilości moczu, zwiększone pragnienie, suchość w ustach, zapach acetonu (lub jabłek, owoców) w oddechu i w moczu, senność, utrata przytomności.

ŚPIĄCZKA KETONOWA

Śpiączka jest stanem długotrwałego braku świadomości, w tym przypadku jest ciężką postacią kwasicy ketonowej (nie mylić z ketozą!) i najczęstszą postacią śpiączki cukrzycowej. Występuje w przypadku braku lub znacznego niedoboru insuliny, gdy produkty przemiany tłuszczów (ciała ketonowe) powodują groźne dla życia obniżenie pH krwi i płynów ustrojowych, czyli kwasicę ketonową (nie mylić z ketozą!).

Czy można się uchronić przed śpiączką ketonową? Można. Jeżeli zaobserwujemy wysoki poziom cukru we krwi (powyżej 250 mg/l lub 14 mmol/l), obecność ciał ketonowych we krwi lub moczu i/lub: częste oddawanie moczu (nasz organizm próbuje wydalić w ten sposób nadmiar cukru) albo też wzmożone pragnienie (spowodowane zarówno potrzebą rozcieńczenia „słodkiej” krwi jak i uzupełnienia pojawiającego się niedoboru płynów traconych z moczem), wzrost łaknienia (z powodu braku insuliny jedynie śladowe ilości glukozy przedostają się do komórek), charakterystyczny, kwaśny zapach „zgniłych jabłek” z ust, bóle brzucha, nudności, wymioty, przyspieszony oddech, to natychmiast musimy udać się do lekarza. W tym przypadku jest to kwestia życia lub śmierci.

TESTY KETONOWE

Na rynku występują dwa rodzaje: proste w obsłudze testy paskowe do wykrywania ciał ketonowych w moczu oraz jako dodatkowa funkcja do glukometrów, aby sprawdzić poziom ketonów we krwi – są to tzw. gleukometry. Produkuje je przynajmniej kilka firm i bez problemu można je zakupić przez internet. Testy na obecność ketonów we krwi oraz moczu (niekoniecznie paskowe) można również wykonać w każdym laboratorium diagnostycznym.

Częste używanie zdań „nie mylić z kwasicą!” oraz „nie mylić z ketozą!” było celowe, gdyż w całym gąszczu ketopojęć ich znaczenia mylone są najczęściej.

Inne popularne ketowyrazy, raczej bez związku:

ALFA KETOGLUTARAN ARGININY – popularny składnik wielu suplementów zwiększających objętość komórek.

FENYLOKETONURIA – ciężka choroba dziedziczna wywołana zaburzeniem metabolizmu fenyloalaniny. Objawia się m.in. niedorozwojem umysłowym, ciężkimi zaburzeniami metabolicznymi, opóźnionym rozwojem fizycznym. Rozwojowi choroby można zapobiec stosując dietę ubogą w fenyloalaninę.

KETAMINA – lek do znieczulania przedoperacyjnego.

KETOKONAZOL – lek przeciwgrzybiczy.

KETOKSYMY – grupa związków organicznych o wzorze ogólnym R–C(=NOH)–R.

KETOLIDY – grupa antybiotyków.

KETONAL – lek przeciwbólowy i przeciwzapalny.

KETOPROFEN – lek przeciwzapalny i przeciwbólowy.

KETOTIFEN – lek o działaniu przeciwastmatycznym i przeciwalergicznym.

KETOWIE – lud syberyjski zamieszkujący nad środkowym Jenisejem.

KETOXIN – szampon przeciwłupieżowy.


 

 

Piśmiennictwo:

Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W. „Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej” Urban & Partner 2009

Gertig H., Gawęcki J. „Żywienie człowieka. Słownik terminologiczny” PWN 2008

http://www.drmichalak.pl/biochemia_regulacja_cukrow_i_tluszczow.htm

http://www.izz.waw.pl/pl/zasady-prawidowego-ywienia

IUPAC „Compendium of Chemical Terminology”, Version 2.3.3 2014-02-24

Jarosz M. „Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja” IZZ 2012

Jarosz M. „Praktyczny podręcznik dietetyki” (e-book)

Murray R.K. „Biochemia Harpera” PZWL 2008

„Ostre powikłania hiperglikemii” Diabetologia Doświadczalna i Kliniczna, 2006, tom 6, suplement A

Stryer L. „Biochemia”, PWN 2003

Szczeklik A. „Choroby wewnętrzne” Medycyna Praktyczna 2011

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *